वेळ मध्यरात्रीकडे सरकत चालली होती. सगळीकडे सामसूम होतं. वृंदावन सोसायटीच्या मेन गेटबाहेर असलेल्या रस्त्यावर रामूने नजर फिरवली. सर्वत्र नीरव शांतता पसरली होती. रामूने पुन्हा एकदा आपली नजर फिरवली आणि जागेवर येऊन बसला. घड्याळाकडे पाहत म्हणाला, "आता थोडाच वेळ. मग सगळं नीट होईल..." रामूने पुस्तक काढलं आणि वाचायला सुरुवात केली. वाचता वाचता सहज त्याची नजर वर गेली आणि तो दचकला...
समोर काळोखात त्याला एक आकृती दिसली. रामूने भीत-भीत टॉर्च पेटवला. समोर एक मुलगी उभी होती. मुलीला पाहून रामूची भीती थोडी कमी झाली. थोडा त्रासिक चेहेरा करत रामूने तिला खुणेनेच विचारलं. ती म्हणाली, "काका, मला स्टेशनला कसं जायचं सांगता का..." उभा राहत रामू म्हणाला, "गेटच्या समोरून जो रस्ता जातोय, त्याने जा. रस्ता संपेल तिथे एक आडवा रस्ता लागेल. डावीकडे वळा, तासाभरात स्टेशन..." त्या मुलीने घड्याळ पाहिलं आणि रडवेला चेहेरा करत म्हणाली, "बापरे. तासभर लागेल... माझी साडे-बाराची ट्रेन आहे हो. आणि आत्ताच पावणे बारा झालेत. दुसरा कुठला मार्ग नाही का..."
रामूने त्या मुलीकडे एकवार पाहिलं. मग उभा राहत गेटकडे बोट दाखवून म्हणाला, "हा रस्ता संपल्यावर समोर एक स्मशानाचं गेट आहे. त्यातून सरळ चालत जाऊन दुसऱ्या गेटने बाहेर पडलात की पाचव्या मिनिटाला स्टेशन येईल. इथून फक्त वीस मिनिटं लागतील..." मुलीने गेटकडे पाहिलं आणि पुन्हा म्हणाली, "इतक्या रात्री स्मशानातून जायचं... काका, तुम्ही सोबत कराल माझी... मला फक्त स्मशानाच्या दुसऱ्या टोकाला सोडून तुम्ही परत या. तासाभरात याल तुम्ही. मी तुमच्या मुलीसारखी आहे हो... प्लीज..." रामूने तिच्याकडे पाहिलं. थोडा विचार केला आणि तिला तिथेच थांबायला सांगून त्याने सोसायटीला एक चक्कर मारली. मग टॉर्च घेऊन तिच्यासोबत निघाला...
दहाच मिनिटात दोघं स्मशानाच्या गेटजवळ पोहोचली. अर्ध्या उघड्या गेट मधून दोघांनी आत प्रवेश केला. रस्त्याच्या दोन्ही बाजूला थडगी दिसत होती. वातावरण अगदी शांत होतं. आजू-बाजूला पाहत ती मुलगी म्हणाली, "किती भयाण शांतता आहे इथे... आणि ते गेट उघडं कसं..." रामूने स्मित केलं आणि म्हणाला, "अगं पोरी, स्मशान आहे हे... इथे कोण काय चोरणार... गेली काही वर्ष हाच माझा जायचा-यायचा रस्ता आहे. तसा मी मूळचा इथला नाही बरं. बायको आणि मुलगी गावाकडे होत्या. पण एका रात्री... जाऊ देत माझी कर्म-कहाणी. तू सांग की तुझ्याबद्दल..." त्या मुलीने एकदा रामूकडे पाहिलं आणि रस्त्याकडे पाहत म्हणाली, "मी रेणू. शहरात राहते. इथे मामाकडे आले होते. तशी दर वर्षी मी येते इथे. पण मध्ये अमेरिकेला गेले होते. मग तो कोविड आला. त्यामुळे येणं झालंच नाही काही वर्षात. मागच्याच वर्षी आले तर इथे सगळं पार बदलेलं आणि त्याबरोबर माझं आयुष्यही..." रेणू गप्पं झाली...
हे ऐकून रामू म्हणाला, "पोरी, असं अवेळी फिरू नये. रहायचंस मामाकडे नि उद्या निघायचंस..." बोलता बोलता रामूने बाजूला पाहिलं, तर रेणू तिथे नव्हती. रामूने वळून सगळीकडे पाहिलं. पण रेणू कुठेच दिसत नव्हती. रामूने टॉर्च चालू केला आणि पण तरीही त्याला रेणू दिसली नाही. काळजीपोटी रामू वळला आणि समोर त्याला एक आकृती दिसली. रामू दचकला आणि त्याने थरथरत्या हाताने टॉर्च वर केला. त्या प्रकाशात त्याला रेणू दिसली. "पोरी, अगं होतीस कुठे... काळजाचा ठोका चुकला माझ्या..." हे रामूचं वाक्य संपतं न संपतं तोच रेणू म्हणाली, "घाबरलात काका... मी तर माझी ही तुटलेली चेन उचलायला बाजूला गेले होते..." रेणूचा चेहेरा एकदम शांत दिसत होता. तिच्या आवाजातही एक वेगळेपणा होता. रेणूने वर केलेल्या उजव्या हातात एक तुटलेली चेन चमकत होती. रेणू पुढे म्हणाली, "मी म्हणाले होते ना, दर वर्षी मी मामाकडे यायचे. गेल्या वर्षी इथे आले तेव्हाच उशीर झाला मला. तुमच्याच वयाचा होता तो वॉचमन. मला एकटी पाहून याच स्मशानात त्याने... त्यावेळी ही चेन तुटून झाडीत पडली. मला मारताना त्या नराधमाच्या डोळ्यात जराही दया नव्हती. हे बघा. माझ्या गळ्यावर अजूनही त्याच्या वाराचा घाव आहे. तेव्हापासून मी इथेच फिरते आहे. त्या वॉचमनच्या शोधात. आज त्याच्याच वयाचे तुम्ही भेटलात..."
रेणूचं ते करारी बोलणं ऐकताना रामूचे डोळे विसफारले. तो दोन पावलं मागे सरकला. टॉर्च त्याच्या हातून पडून बंद झाला. तिथे पूर्ण अंधार झाला आणि रामूला पुन्हा रेणू एका आकृतीच्या रूपात दिसू लागली. रामूचे डोळे अजून विसफारले गेले. तेवढ्यात रेणू जोर-जोरात हसू लागली. काही क्षणात तिथे हॅलोजन लाईट्स सुरू झाले. हसण्याचा आवाज दुप्पट-तिप्पट झाला आणि लगेच चारही बाजूने काही पोरं-पोरी हसत बाहेर पडले. सर्वांनी रेणूला टाळ्या दिल्या. रामूकडे पाहत रेणू म्हणाली, "सॉरी काका. आम्ही सगळे मस्करी करत होतो. सॉरी हं तुम्हाला त्रास दिला... मंडळी, पैज जिंकले मी. याच वॉचमन काकांना पुन्हा घाबरवलं. काकांचा चेहेरा बघा पार पांढरा पडलाय. सगळे एकमेकांना टाळ्या देत हसत होते. त्यांच्या हसण्याचा आवाज त्या स्मशानात घुमत होता...
पहाट झाली. बऱ्यापैकी उजाडलं होतं. स्मशानाच्या गेटवर गर्दी जमली होती. एक पोलीस जीप तिथे येऊन थांबली. एक इन्स्पेक्टर उतरत गर्दीकडे पाहून म्हणाला, "कोणी फोन केला होता... काय झालं इथे..." एक माणूस पुढे होत म्हणाला, "साहेब, मी संजय. वृंदावन सोसायटीचा नाईट वॉचमन. ड्युटी संपवून स्टेशनकडे चाललो होतो. शॉर्टकट म्हणून स्मशानाचा रस्ता धरला. तर आत ते अघटित पाहिलं..." इन्स्पेक्टर आत गेला. पाठोपाठ गर्दीही गेली. स्मशानाच्या मध्यभागी सहा मृतदेह पडले होते. हवालदार ते मृतदेह तपासत होते. इन्स्पेक्टरला पाहून सर्वांनी सलाम केला. मग एक जण म्हणाला, "सर, हे सगळे मेलेत. यांच्या कोणाच्याच शरीरावर कसल्याही खुणा नाहीत. फक्त सर्वांचे डोळे विसफारलेले आहेत. सर्वजण तिशीतले वाटतात आणि यांचा मृत्यू बहुतेक मध्यरात्रीच्या आस-पास झाला असावा..."
हे ऐकून संजय म्हणाला, "साहेब हा प्रकार इथे दुसऱ्यांदा घडला आहे. सहा वर्षांपूर्वी वृंदावन सोसायटीमध्ये माझ्या सोबत अजून एक वॉचमन होता. मी डे शिफ्टला होतो तर तो नाईटला. सहा वर्षांपूर्वी तो नाईट वॉचमन असाच मेलेला आढळला. आम्हाला वाटलं दारूमुळे खपला म्हणून काही विशेष चर्चा केली नाही. तो स्वभावाला खूप छान होता. त्याची आठवण म्हणून या स्मशानात हा नाईट लॅम्प लावला गेला. पण तो कधीच पेटला नाही. आज सहा वर्षांनी त्याच ठिकाणी हे सहाजण तसेच मरून पडलेत साहेब..." संजयचं हे बोलणं ऐकून इन्स्पेक्टर गोंधळला आणि त्याने त्या वॉचमनचं नाव विचारलं. संजय म्हणाला, "रामू नाव होतं त्याचं. मी त्यांना रामू काका म्हणायचो..." यावर इन्स्पेक्टर म्हणाला, "म्हणजे, सहा वर्षांपूर्वी अशाच प्रकारे त्या वॉचमन रामूचाही मृत्यू झाला होता... आणि त्याची कुठेच वाच्यता नाही... काय घडलं या स्मशानात, तेव्हा आणि आत्ता, हे आपल्याला शोधायला हवं. तूर्तास या सर्व डेड बॉडीज ऍटोप्सीसाठी घेऊन चला आणि स्मशानाची दोन्ही गेट्स सील करा..."
इतकं बोलून हवालदारांना बॉडीजसह पुढे पाठवून, तो इन्स्पेक्टरही निघून गेला. सगळी गर्दी पांगली. संजयसुद्धा त्याच्या वाटेने चालू लागला. सगळे गेटबाहेर पडताच गेट पूर्ण बंद करून सील ठोकलं गेलं. जाता-जाता संजय थबकला. पुन्हा गेटजवळ येऊन म्हणाला, "रामू काका, रात्री मला बाथरूममध्ये बंद करणारे, पहाटे दाराची कडी काढणारे, रात्रभर माझ्या जागी सोसायटीचं रक्षण करणारे आणि तुमच्या मृत्यूचं कारण बनलेल्या त्या सहा जणांना धडा शिकवणारे तुम्हीच होता ना..." संजयच्या डोळ्यात पाणी तरारलं. त्याने स्मशानाकडे पाहून हात जोडले आणि आपल्या वाटेने निघून गेला. स्मशान पुन्हा शांत झालं. रामूच्या स्मरणार्थ उभारलेला तो नाईट लॅम्प हळू हळू लुकलुकत प्रकाशमान झाला...
@ अनिकेत परशुराम आपटे.
