Deposits बद्दल बोलू काही...

'Deposit' हा शब्द ऐकला, की आपल्याला आठवते ती बँक किंवा पतपेढी. काहीजण पोस्टातही ठेवतात. पण बहुतकरून बँका. Deposits तीन प्रकारची असतात. SB म्हणजे Saving Bank Deposits, FD म्हणजे Fixed Deposits आणि RD म्हणजे Recurring Deposits. यातल्या FD आणि RD बद्दल थोडंसं...

Fixed Deposits...

एक ठराविक रक्कम एका ठराविक काळासाठी बँकेत ठेवली जाते. त्यावर एका ठराविक दराने बँक व्याज देते. FDचे मुख्य दोन प्रकार आहेत. पहिला Short Term Deposit, जे 14 दिवसांपासून 364 दिवसांपर्यंत केले जाते. दुसरा आहे Long Term Deposit, जे 365 दिवस ते 10 वर्षांपर्यंत ठेवले जाते. Long Term Depositचेही दोन प्रकार आहेत. Simple Interest Deposit अर्थात सरढोपट व्याज, आणि Cumulative किंवा Compounded Interest Deposit अर्थात चक्रवाढ व्याज. थोडा वेगळा पण अजून एक प्रकार अस्तित्वात आहे. तो म्हणजे Linked Deposit. यात, दर शनिवारी खात्यात ठराविक रक्कम ठेऊन बाकी सगळ्या रकमेला depositमध्ये गुंतवलं जातं. हे deposit 180 किंवा 360 दिवसांचं असतं. याची पावती मिळत नाही पण माहिती मिळते. मोठ्या खर्चाची गरज असताना FIFO (First In First Out) पद्धतीने deposit बंद होऊन पैसे खात्यात येतात...

Simple Interest Depositमध्ये, आलेलं वर्षाचं व्याज विभागलं जातं, आणि महिन्याच्या किंवा तीन महिन्यांच्या शेवटी ते तुमच्या खात्यात जमा होतं. काहीजण सहा महिने किंवा वर्षही निवडतात पण तो कालावधी मोठा असल्याने जास्त निवडला जात नाही. Cumulative किंवा Compounded Interest Depositमध्ये दर तीन महिन्याला व्याजाची गणना होते आणि आलेला आकडा तुमच्या मूळ रकमेत जोडला जातो...

Renewal...

सर्व बँकांमध्ये renewalसाठी दोन मुख्य प्रकार असतात. ATR म्हणजे Auto Renewal Facility. अर्थात, depositच्या due dateला, depositमध्ये असलेली रक्कम, deposit सुरू करताना निवडलेला कालावधी वापरून पुढे सुरू ठेवली जाते. पण व्याज दर मात्र आधीचा ग्राह्य न धरता, चालू व्याज दर धरला जातो. दुसरा प्रकार आहे No ATR म्हणजे Do Not Auto Renew. अर्थात, depositच्या due dateला ते deposit बंद होऊन सर्व रक्कम तुमच्या खात्यात जमा होते...

Maturity Date...

बऱ्याच वेळा प्रश्न पडतो, आपल्या depositची शेवटची तारीख काय... कारण जी शेवटची तारीख लिहिली असते, त्या तारखेला सकाळीच ते deposit renew होतं किंवा खात्यात जमा होतं आणि आपलं एक दिवसाच्या व्याजाचं नुकसान झालं असं समजून आपण चिडतो. आपण साधं उदाहरण घेऊ. एका calendarचं वर्ष म्हणजे 1 जानेवारी ते 31 डिसेम्बर. नवीन वर्ष पुन्हा 1 जानेवारी. म्हणजेच 31 डिसेम्बरचा दिवस पूर्ण झाल्यावर वर्ष संपतं. तेच गणित FDसाठीसुद्धा लागू होतं. 1 जानेवारी रोजी तुम्ही एक वर्षाची FD केली असेल तर शेवटची तारीख 31 डिसेम्बर असते आणि due date 1 जानेवारी असते. म्हणून FD वर जी due date असते, ती FDचा कालावधी पूर्ण झाल्यानंतरच्या दिवसाची तारीख असते आणि त्याच तारखेला सकाळी सकाळी त्या FDचा निकाल लागतो...

Recurring Deposits...

Recurring deposits अर्थात आवर्ती ठेव. म्हणजे छोट्या छोट्या मासिक हफ्त्यातून तयार झालेली मोठी रक्कम. Recurring Depositsचे दोन प्रकार आहेत. Simple RD आणि Flexi RD. Simple RD मध्ये दर महिन्याला फक्त एकदाच एक ठराविक रक्कम तुमच्या खात्यातून वळती होऊन तुमच्याच नावाने तयार झालेल्या RD खात्यात जमा होते. Flexi RD हे Simple RD सारखंच असतं, पण यात, ठरलेल्या मूळ रकमेच्या दहापट पैसे त्याच रकमेच्या विभाज्य संख्येत (Multiples) आपण RD खात्यात वाढीव भरू शकतो. म्हणजे जर मूळ रक्कम रु. 1000/- असेल तर Simple RD मध्ये दर महिन्यात एकदाच रु. 1000/- ग्राहकाच्या खात्यातून वळते होऊन त्याच्या RD खात्यात जमा होतात. Flexi RD मध्ये मात्र मूळचे रु. 1000/- जमा होतातच. पण त्याशिवाय ग्राहक वाढीव रु. 9000/- आणि तेही रु. 1000/- च्या गुणाकारात भरू शकतात...

RD संपण्याची तारीख सर्व हफ्ते पूर्ण झाल्यानंतरच्या महिन्यात असते. उदाहरणार्थ, जर 01.01.24 रोजी 12 महिन्याचं RD सुरु केलं असेल, तर शेवटचा हफ्ता जाईल 01.12.24ला आणि RD संपेल 01.01.25 रोजी. त्याच दिवशी RD खातं बंद होतं आणि पैसे ग्राहकाच्या खात्यात जमा होतात...

Interest Calculation...

RD आणि FD वर व्याज कसं येतं, याचं गणित आता पाहू...

Simple RD Interest...

उदारहरण: गुंतवणूक रु. 1000/-, व्याज दर 10% p.a., तारीख 01.01.2024, कालावधी 12 महिने...

वरील तपशीलानुसार, दर महिन्याला रु. 1000/- ग्राहकाच्या खात्यातून वळते होऊन RD खात्यात जमा होईल. दर 3 महिन्यांनी RD खात्यात असलेल्या बाकी रकमेवर व्याजाची गणना होईल. म्हणजे 31.03.2024 रोजी, RD खात्यात रु. 3000/- जमा असतील. त्यावर 10% प्रमाणे व्याज बसेल रु. 75/-, जे RD खात्यात जमा होईल. पुढच्या 3 महिन्यातही महिना रु. 1000/- जमा होऊन 30.06.2024 रोजी RD खात्यात असतील रु. 6075/-. आता व्याजाची गणना होईल रु. 6075/- वर आणि रु. 151.88 RD खात्यात जमा होतील. 30.09.2024 रोजी व्याज गणनेची रक्कम असेल रु. 9266.88 आणि रु. 230.67 RD खात्यात जमा होतील. 31.12.2024 रोजी संपूर्ण शिल्लक असेल रु. 12497.55 आणि व्याज असेल रु. 312.44. 01.01.2025 रोजी RD बंद होऊन रु. 12809.99 ग्राहकाच्या खात्यात परत जातील. Flexi RD च्या व्याजाची गणनाही वरील पद्धतीनेच होते, फरक इतकाच की FRD खात्यात वाढीव भरलेल्या रकमेलाही त्यात धरलं जातं...

Simple Interest FD...

उदारहरण: गुंतवणूक रु. 100000/-, व्याज दर 12% p.a., तारीख 01.01.2024, कालावधी 12 महिने, व्याज कालावधी 3 महिने...

वरील तपशीलाप्रमाणे वर्षाचं व्याज आहे रु. 12000/-. ते 4 भागात विभागलं जातं आणि 31.03.2024, 30.06.2024, 30.09.2024, 31.12.2024 या तारखांना रु. 3000/- ग्राहकाच्या खात्यात जमा होतात...

Cumulative / Compounded FD...

इथे RD प्रमाणेच FD खात्यात दर 3 महिन्यांनी शिल्लक असलेल्या रकमेवर व्याजाची गणना होऊन ते FD खात्यात जमा केलं जातं...

उदारहरण: गुंतवणूक रु. 100000/-, व्याज दर 10% p.a., तारीख 01.01.2024, कालावधी 12 महिने...

वरील तपशीलाप्रमाणे, 31.03.2024 रोजी FD खात्यात, व्याजासकट असतील रु. 102500/-. 30.06.2024 रोजी FD खात्यात, व्याजासकट असतील रु. 105062.50. 30.09.2024 रोजी FD खात्यात, व्याजासकट असतील रु. 107689.06 आणि 31.12.2024 रोजी FD खात्यात, व्याजासकट रु. 110381.29 शिल्लक असतील...

Pre-mature...

Pre-mature म्हणजे depositचा कालावधी पूर्ण होण्याआधी त्या depositचे बंद होणे. अचानक आलेल्या खर्चासाठीची तरतूद, चालू depositच्या व्याज दरापेक्षा जास्तीचा दर मिळणे, locker surrender केल्याने locker security depositची गरज नसणे, loan बंद झाल्यास additional security depositची गराज नसणे आणि पहिल्या खातेदारचा मृत्यू होणे, ही deposit pre-mature होण्याची मुख्य करणं आहेत...

यापैकी मृत्यू हे कारण सोडून बाकी सर्व deposits वेळेआधी बंद केली तर वापरलेल्या कालावधीच्या निश्चित व्याज दारातून 1% वजा होऊन शिल्लक दराने व्याजाची गणना होते आणि पैसे खात्यात परत येतात. इथे बऱ्याच वेळेला ग्राहकांचा प्रश्न असतो, मला पैसे कमी मिळाले किंवा माझी मूळ रक्कम परत नाही आली...  यासाठी वर दिलेल्या उदाहरणानुसार...

Simple Interest Premature...

उदारहरण: गुंतवणूक रु. 100000/-, व्याज दर 12% p.a., तारीख 01.01.2024, कालावधी 12 महिने, व्याज कालावधी 3 महिने. म्हणजेच 30.06.24 रोजी रु. 6000/- ग्राहकाच्या खात्यात आले होते. समजा ग्राहकाने 01.07.24 रोजी ते deposit बंद करायला सांगितलं. म्हणजे त्याने कालावधी वापरला सहा महिन्याचा. त्या कालावधीसाठी व्याज दर होता 10%. Pre-mature penalty वजा 1%. म्हणजेच आता व्याजाची गणना होईल 9% दराने. सहा महिन्यानंतर ग्राहकाच्या खात्यात रु 4500/- जमा व्हायला हवे होते पण जमा झाले रु. 6000/-. तेव्हा जास्तीचे रु. 1500/- मूळ रकमेतून वजा होऊन बाकी पैसे परत येतात...

Cumulative / Compounded Deposit, SRD आणि FRD यातही व्याजाची गणना अशीच होते. फरक इतकाच की इथे चक्रवाढ पद्धत असल्याने सहसा मूळ रकमेला हात जात नाही आणि नुकसान कमी होते. शिवाय RD मध्ये शिल्लक रकमेवर व्याजाची गणना होते...

वरील सर्व माहितीसोबतच deposits म्हटलं की TDS म्हणजे Tax Deducted at Source हा एक महत्वाचा घटकही सामील असतो. पण हा एक वेगळा विषय असल्याने इथे घेतला गेला नाही. इतकंच सांगतो, की सामान्य नागरिकांसाठी रु. 40000/- च्या पुढे आणि जेष्ठ नागरिकांसाठी रु. 50000/-च्या पुढे जर वार्षिक व्याज मिळकत असेल, तर वाढीव मिळकतीवर PAN असल्यास 10% आणि PAN नसल्यास 20% TDS बसतो...

बँकेत असणाऱ्या वेगवेगळ्या depositsबद्दलची ही थोडक्यात माहिती आहे. माझ्याकडून लिहिण्यात काही कमी-जास्त झालं असेल तर मला नक्की सांगावं ही विनंती...

@ अनिकेत परशुराम आपटे.